• Agatha Christie
• Michaił Bułhakow
• Osip Mandelsztam
• Karel Capek
• Anna Achmatowa
• Thomas Stearns Eliot
• Raymond Chandler
• Eugene O'Neill
• Frangois Mauriac
• Par Lagerkyist

Par Lagerkyist

Wiódł życie skrajnie nieefektowne, ciche i skupione. Przez blisko osiemdziesiąt lat usilowal dociec, po co znalazł się na tym świecie. Na inne sprawy nie starczało już czasu.
Pan Bóg od zawsze wznosił nad Parem swoją zagniewaną twarz. Takim przedstawiał go ojciec, zawiadowca stacji w małym szwedzkim miasteczku Vaxjo, zaprzysięgły luteranin. Od grozy bytowania pod surowym okiem Stwórcy chłopiec starał się uciec już w gimnazjum. Boga nie ma, a człowiek jest tylko kolejnym ogniwem ewolucji -głosili nauczyciele, przejęci modnym wówczas dar-winizmem. Chłopiec uwierzył im z radością - nareszcie mógł żyć pełną piersią, bez oglądania się na karzącą rękę Najwyższego. Problem w tym, że dar-winizmem nie sposób było wytłumaczyć wielu problemów - sensu życia, cierpienia, samotności -które odczuwał coraz dotkliwiej.

Nie wyjaśniał ich ani ruch lewicowy, w który Par włączył się na studiach w Uppsali, ani sztuka nowoczesna, którą fascynował się podczas pobytu w Paryżu. Do Szwecji wrócił z przekonaniem, że istotą doli człowieczej jest poczucie lęku i zagrożenia. Takie samo, jakie towarzyszyło mu w rodzinnym domu, pod surowym okiem luterańskiego Boga.

I tego Boga wezwał teraz Lagerkyist na wielką, zasadniczą dyskusję o ludzkim losie. Bóg, jako rozmówca, nie wypadł w tej debacie najlepiej. Na pytanie jednego z bohaterów zbioru opowiadań Wieczny uśmiech, w jakim celu stworzył człowieka, Najwyższy zupełnie nie umiał dać odpowiedzi. Na swoje usprawiedliwienie zapewniał jedynie, że wykonując dzieło stworzenia, starał się, jak mógł, najlepiej. A skoro sam Bóg nie umie nadać sensu swemu stworzeniu, to zadanie owo musi wziąć na swoje barki człowiek.

I Lagerkyist zgłosił się do tego zadania jako pierwszy. W powieści wspomnieniowej Gość w rzeczywistości przedstawił dorobek własnej młodości w dziele poszukiwania sensu ludzkiej egzystencji. Niestety, ten dorobek przedstawiał się skromnie: sens życia przypomina horyzont - oddala się z każdym krokiem, jaki stawiamy w jego kierunku.

A może przed nami byli tacy, którym tajemnica bytu została przekazana niejako z pierwszej ręki? Lagerkyist znalazł takiego bohatera w osobie ewangelicznego Barabasza - zbrodniarza, który, kaprysem jerozolimskiego motłochu, został ułaskawiony. Zamiast niego Piłat zdecydował ukrzyżować Jezusa. Ale ułaskawiony bandyta z powieści Barabasz, a następnie z filmu Richarda Fleischera, w którym twarzy słynnej postaci użyczył Anthony Quinn, czuje się tylko pionkiem na szachownicy, na której swą wielką partię rozgrywa wszechpotężny Bóg. Więc i Barabasz, uznany za arcydzieło i czytany szeroko na całym świecie, nie przybliżył pisarza do rozwiązania zagadki bytu.
Kiedy w 1951 roku Lagerkyistowi przyznawano Nagrodę Nobla, w sentencji werdyktu napisano, iż otrzymuje ją za "siłę artystyczną i niezależność sądów pisarza, który próbował w swej twórczości odnaleźć odpowiedzi na wieczne pytania, stojące przed ludzkością". Właśnie - próbował. Może to wszystko, do czego zdolna jest literatura?